17/7/17

Documenta 14

Μια ανάγνωση / προσωρινή αποτίμηση

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

Επιμέλεια: Χριστόφορος Μαρίνος & Κώστας Χριστόπουλος

Naeem Mohaiemen, Tripoli Cancelled (Προς Τρίπολη: ακυρώθηκε), 2017, ψηφιακό βίντεο, άποψη εγκατάστασης, ΕΜΣΤ, Αθήνα, documenta 14,  φωτ.: Mathias Völzke


Σε μια περίοδο που η Ευρώπη αγωνιά για την προστασία των εσωτερικών και εξωτερικών συνόρων της, ο Πολωνός κριτικός τέχνης και επιμελητής εκθέσεων Adam Szymczyk ήρθε να προτείνει τη διασυνοριακή και διαπεριφερειακή πολιτιστική συνεργασία ανάμεσα στο Κάσελ της Γερμανίας και στην Αθήνα. Η τολμηρή πρότασή του για τη διεξαγωγή και το μοίρασμα της documenta 14 σε δύο ευρωπαϊκές πόλεις, με τον αμφιλεγόμενο τίτλο εργασίας «Μαθαίνοντας από την Αθήνα», εντάσσεται, θα έλεγε κανείς, στο μεγάλο κύμα φιλελληνισμού που εκδηλώθηκε στη Γηραιά Ήπειρο από το 2011 και μετά. Εντωμεταξύ, στα τρία χρόνια που προετοιμαζόταν η d14, η Ευρώπη γνώρισε τη μεγαλύτερη μαζική μετακίνηση ανθρώπων μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στον αντίποδα της αυξανόμενης ξενοφοβίας που προκάλεσε η προσφυγική κρίση, όπου πρωταγωνίστησαν τόσο η Ελλάδα όσο και η Γερμανία, o Szymczyk και η επιμελητική του ομάδα εξέφρασαν έντονο ενδιαφέρον –μια ακατανίκητη έλξη, θα λέγαμε– για το Άλλο, η οποία αποτυπώνεται στην έκθεση με έργα, ομιλίες και δράσεις που σχετίζονται με εθνικές, φυλετικές και σεξουαλικές μειονότητες, αλλά και κάθε είδους ετερότητες. Από μία άποψη, μάλιστα, η ομάδα της d14 φαίνεται να ενστερνίζεται πλήρως τον στόχο της Κοινότητας των Απάτριδων (που φιλοξενήθηκε στο Πρόγραμμα Δημόσιων Δράσεων), η οποία «αποπειράται να υπερβεί μια ευρωκεντρική προοπτική, καθώς ενθαρρύνει την παρατήρηση των μεταβαλλόμενων μορφών και επικρατειών των σύγχρονων αποικιακοτήτων και των νέων προσταγμάτων στην παραγωγή παγκόσμιων και τοπικών υποκειμενικοτήτων» (http://www.documenta14.de/gr/public-programs/1036/the-apatride-society-of-the-political-others). Εντέλει, τι μάθαμε και μπορούμε να μάθουμε από την d14; Ποια ζητήματα ανακύπτουν σε επιμελητικό επίπεδο; Πόσο αποτελεσματική ήταν τελικά η πολικότητα (Κάσελ-Αθήνα) στην οποία επένδυσαν επιμελητικά ο Szymczyk και η ομάδα του;

Αθήνα ή Περί Αγωγής

documenta 14

Κωνσταντίνος Χατζηνικολάου, Ανέστης, 2017, φιλμ Super 8 μεταγραμμένο σε ψηφιακό βίντεο, βιβλία, φωτογραφίες, documenta 14, Αθήνα, φωτ.: Στάθης Μαμαλάκης


ΤΟΥ ΘΕΟΦΙΛΟΥ ΤΡΑΜΠΟΥΛΗ

Η συζήτηση για την documenta 14 μπορεί να γίνει σε δύο συμπληρωματικά αλλά διακριτά επίπεδα. Το ένα είναι για την έκθεση καθαυτή. Για την τέχνη που εξέθεσε, τον λόγο που διατύπωσε, για το συνταίριασμα υλικού αρχείου και πρωτότυπης δημιουργίας, για τον τρόπο με τον οποίον ενέταξε στον εκθεσιακό πυρήνα παραστασιακά και επιτελεστικά –οι δύο κύριες μεταφράσεις του αγγλικού performative– στοιχεία του ακαδημαϊκού λόγου και πολλά ακόμη. Τέλος, για την πολιτική αιχμή που ρητά διεκδίκησε και, βέβαια, για τα όρια, το είδος και την αποτελεσματικότητα της πολιτικής τέχνης που υποστήριξε. Ποια είναι τα όρια που έχει ο πολιτικός προσανατολισμός μιας μεγάλης έκθεσης, ιδίως όταν δοκιμάζεται στο περιβάλλον μιας κοινωνίας που βρίσκεται σε πολιτική υπερδιέγερση; Πόσο πολιτική μπορεί να είναι μια πολιτική έκθεση, με άλλα λόγια πόσο μπορεί να απευθυνθεί πολιτικά στο κοινό της; Το δεύτερο επίπεδο αφορά κατά κύριο λόγο τη συνάντησή της με το εικαστικό πεδίο και το πολιτικό και πολιτιστικό περιβάλλον της Ελλάδας. Η συνάντηση αυτή φώτισε λανθάνουσες πτυχές της εγχώριας ζωής και ταυτόχρονα ανέδειξε αδυναμίες της d14, τόσο από επιμελητική όσο και από πολιτική άποψη. Καθώς η έκθεση ακόμη διαρκεί, τουλάχιστον ως προς την γερμανική της πτυχή, στις παρακάτω παρατακτικές σημειώσεις θα επικεντρωθώ κυρίως στο δεύτερο επίπεδο, επιτρέποντας κάποια υπαινικτικά σχόλια για την έκθεση καθαυτή να βρουν τη θέση τους ανάμεσα στις γραμμές.

Ο κριτικός παροξυσμός
Από την πρώτη της εμφάνιση στο Πάρκο Ελευθερίας τον Σεπτέμβρη του 2016 με τη Βουλή των Σωμάτων, η d14 προκάλεσε έναν κριτικό παροξυσμό ο οποίος ελάχιστα ενδιαφέρθηκε για την τέχνη και τον λόγο της διοργάνωσης. Αντίθετα, επικεντρώθηκε στον θεσμό και στις λειτουργίες του, στη λογοθετική και πολιτική πλαισίωσή του, χωρίς να λείπουν και κάποιες κουρασμένες φωνές που με ιστορική βραδυπορία έκριναν τη σύγχρονη τέχνη συνολικά για έλλειψη δεξιοτεχνίας και αναπαραστατικής επάρκειας. Γενικά, η κριτική έδειξε ανέτοιμη να διαχειριστεί μια έκθεση ανάλογου βεληνεκούς, προδίδοντας την έλλειψη παράδοσης σε θεσμούς όπως εξειδικευμένα περιοδικά ή πανεπιστημιακές σχολές. Στην πραγματικότητα, ο επιμελητικός λόγος της έκθεσης συναρθρώθηκε με το τεταμένο πολιτικό τοπίο της Ελλάδας. Πράγματι, στον θεματολογικό και εκθεσιακό πυρήνα της d14 βρίσκονται ζητήματα που είχαν αποκτήσει ιδιαίτερη φόρτιση κατά την πολιτική αντιπαράθεση των τελευταίων ετών: η εξάρτηση της περιφέρειας από τα κέντρα πολιτικής και οικονομικής εξουσίας, τα χειραφετητικά και ριζοσπαστικά κινήματα, οι τοπικές κοινότητες και τα αιτήματα αυτονομίας τους, οι συγκροτήσεις κοινωνικής αλληλεγγύης, οι λογοθετικές κατασκευές του φύλου και της σεξουαλικότητας.

Ένα ατελές λεξικό για την documenta 14

Rebecca Belmore, Biinjiyaiing Onji (Εκ των έσω), 2017, μάρμαρο, Λόφος Φιλοπάππου, Αθήνα, documenta 14, φωτ.: Φάνης Βλασταράς


ΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΥ ΤΖΙΡΤΖΙΛΑΚΗ

Η documenta 14 (d14) ήταν μια σημαντική έκθεση που προκάλεσε παρατεταμένη αμφιθυμία. Η επιλογή της Αθήνας ως τοπολογικό παράδειγμα από έναν ευφυή επιμελητή με προσδόκιμες και απροσδόκητες αρετές, όπως ο Adam Szymczyk, φούντωσε αρχικά τον ενθουσιασμό. Ωστόσο, εκείνο που εντέλει παρήγαγε είναι ένα είδος απομυθοποίησης της ίδιας της διοργάνωσης και η ανάδειξη μιας σειράς κινδύνων στην πορεία του θεσμού. Ταυτόχρονα, έφερε στο φως και μια σειρά εγγενείς παθολογίες και φαντασιώσεις της σύγχρονης κουλτούρας στην Ελλάδα, οι οποίες εκδηλώθηκαν με διαστρεβλωμένο και συχνά με επιθετικό τρόπο. Αυτό δεν στερείται σημασίας, εφόσον λειτούργησε συμπληρωματικά κι όχι ανεξάρτητα από την έκθεση. Εν ολίγοις η d14 αποτέλεσε ένα είδος διπλού καθρέφτη στον οποίο μπορούμε να δούμε την πολιτισμική σχέση της Ελλάδας με την Ευρώπη και τον κόσμο αλλά και το αντίστροφο: της Ευρώπης με την Ελλάδα. Τι ήταν, λοιπόν, η d14 στην Αθήνα; Διευκρινίζω προκαταβολικά ότι δεν θα ασχοληθώ με το συμμετρικό κομμάτι της έκθεσης στο Κάσελ, εφόσον δεν διαθέτω, για την ώρα τουλάχιστον, επιτόπια γνώση. Προσπερνώ, επίσης, αναγκαστικά τη συμβολή της διοργάνωσης στη ανάδειξη της Αθήνας σε προσωρινό κέντρο διεθνούς ενδιαφέροντος και επικεντρώνομαι σε πέντε σημεία που νομίζω ότι δεν πρέπει να παρακάμψουμε.

Το Άλλο σήμερα
Κεντρικό πολιτικό θεώρημα της d14 ήταν ο επαναπροσδιορισμός του Άλλου. Ο τίτλος «Μαθαίνοντας από την Αθήνα» έστρεψε το βλέμμα μας στον δηλωτικό αδύναμο κρίκο της δριμείας ευρωπαϊκής κρίσης. Απ’ όσο φάνηκε, όμως, στη συνέχεια, η εστίαση απέκτησε ένα συνδυαστικό και ευρύτερο ορίζοντα. Κεντρική σημασία σ’ όλη τη διοργάνωση διαδραμάτισαν οι πολιτικές της ετερότητας. Γι αυτό θα ήταν αφελές και σχεδόν γελοίο να θεωρήσει κανείς ότι πρόκειται απλά για μια νεοαποικιακή εκδήλωση, όπως μερικοί βιάστηκαν να υποστηρίξουν. Ουσιαστικά πρόκειται για μια αναζήτηση του πολιτικού στη σύγχρονη τέχνη ως κάτι που βρίσκεται «αλλού». Πού; Στον «καταπιεσμένο άλλο».

Η θέσμιση ως έργο Τέχνης ή από το συμβάν στο γεγονός

documenta 14

Rainer Oldendorf, marco14 and CIAM4/ Shipwreck with Spectator (marco14 και CIAM4/ Ναυάγιο με παρατηρητή), 2017, άποψη εγκατάστασης, Πολυτεχνείο, Αθήνα, documenta 14, φωτ.: Άγγελος Γιωτόπουλος


 ΤΟΥ ΦΙΛΙΠΠΟΥ ΩΡΑΙΟΠΟΥΛΟΥ

Στο πλαίσιο του διαλόγου που προτείνετε, θα προσεγγίσω την documenta 14 (d14) από μια κριτική απόσταση και από αυτή την άποψη ως μια πειραματική ποιητική απόπειρα, που η οπτική της απέναντι στην Τέχνη είναι κατεξοχήν ανθρωπολογική και θεωρητική, παίρνοντας επίσης υπόψη ότι ακόμα δεν έχει ολοκληρωθεί η παρουσία της στο Κάσελ.
Όντως το κόνσεπτ της d14, από πρώτη ματιά, είναι ρηξικέλευθο: μοιάζει να υπόσχεται τα χαρακτηριστικά ενός συμβάντος ανατρεπτικού (με την εκδοχή του Alain Badiou), αν και από ανθρωπολογική άποψη φαίνεται προφανές και αυτονόητο στο κόντεξτ μιας κριτικής στάσης απέναντι στη διαμόρφωση του σύγχρονου οικουμενικού περιβάλλοντος της Τέχνης, ή καλύτερα σε μια σύγχρονη αντίληψη δυισμών: τοπικό-οικουμενικό, ιστορικό-σύγχρονο, γενικό-ειδικό, ιεραρχικό-δικτυακό. Ξαφνιάζει θετικά αυτή η μεταφορά του τόπου, γιατί αυτό που προκαλεί το διανοητικό ενδιαφέρον είναι ο ενδεχομενικός σημασιολογικός πλούτος, που μπορεί να παράγει η τοπολογική μεταφορά, όταν αυτή μετασχηματιστεί από κυριολεκτική σε νεοΠοιητική (οντολογικά) μεταφορά, γεγονός που μπορεί να αποδοθεί στην προθεσιακότητα του επιμελητή (ως ενεργών ποιητικό-πολιτικό υποκείμενο). Μάλιστα, όταν αυτή η νεοΠοιητική μεταφορά εξατομικεύεται στο ανθρωπολογικό πεδίο, ως μάθηση από τον Άλλο, με την προϋπόθεση, ότι αυτή η πρόθεση δεν είναι ρητορική με την κοινή σημασία του όρου, τότε το προτεινόμενο επιμελητικό κόνσεπτ συγκροτεί μια τολμηρή πρόταση, που η υλοποίησή της μπορεί να εμπεριέχει και το ενδεχόμενο σύγκρουσης με τον ίδιο τον θεσμό, ως συνεπές στοιχείο της επιμελητικής ποιητικό-πολιτικής. Όμως, σε μια τέτοιου τύπου νεοΠοιητική μεταφορά (τοπολογική και ανθρωπολογική) αυτό που έχει σημασία δεν είναι τόσο το ποιο είναι το περιεχόμενο του επιμελητικού κόνσεπτ προθεσιακά, όσο το πως κατασκευάζεται, δηλαδή οι ίδιες οι διαδικασίες στα όρια ή στην υπέρβαση των οποίων θα παραχθεί ο άπειρος νοηματικός και σημασιολογικός πλούτος, ή, μιλώντας με τους όρους ενός σύγχρονου θεωρησιακού λόγου, το είδος της αλήθειας έργων Τέχνης που μπορεί να παράγει μια τέτοιου είδους νεοΠοιητική μεταφορική λειτουργία. Γιατί αυτή η τελευταία μπορεί να δημιουργήσει και να ορίσει τις προϋποθέσεις για την ανάπτυξη ενός άπειρου πλήθους ενδεχομενικών προτάσεων αλήθειας έργων Τέχνης (ενός εφικτού απολύτου). Ενός άπειρου πλήθους ενδεχομενικών προτάσεων αλήθειας έργων Τέχνης, που αυτονόητα και δυνητικά θα παράγει το ίδιο και καθαυτό το επιμελητικό κόνσεπτ, πέραν των επιτρεπομένων ορίων του σώματος του οργανισμού της d14 και ανεξάρτητα της επιμελητικής προθεσιακότητας.
TΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ ΤΗΝ ΕΠΟΜΕΝΗ ΚΥΡΙΑΚΗ

Η αγωνία για το αγωνιστικό

ΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΥ ΜΕΡΤΙΚΑ



ΤΖΙΝΑ ΠΟΛΙΤΗ, Αναζητώντας το κλειδί, δοκίμια, εκδόσεις Ερατώ, σελ. 240

Κατ’ αρχάς θα ήθελα να εκφράσω τον απεριόριστο σεβασμό μου σε μία σπουδαία φιλόλογο, την κ. Τζίνα Πολίτη, και να δηλώσω πως ό,τι ακολουθεί δεν είναι παρά μερικές σκέψεις που γεννήθηκαν από το νέο βιβλίο της Αναζητώντας το κλειδί.
Προκαταβολικά, θα ήθελα να επισημάνω ότι το σύνολο των δοκιμίων που απαρτίζουν αυτόν τον τόμο, μα και το καθένα ξεχωριστά, θέτουν ζητήματα τα οποία μόνον υπαινικτικά μπορούν να θιχτούν σε μία συνοπτική παρουσίαση. Απαιτούν κλειδιά από ποικίλους κλάδους της γνώσης, αν και σε όλα υπάρχει ένας κοινός παρονομαστής, ένα κοινό κλειδί. 
Το κλειδί, γράφει η Τζίνα Πολίτη είναι «πανάρχαιο σύμβολο, και διαχρονικό, όπως το φως και το σκοτάδι, δεν χάνεται ποτέ, από εποχή σε εποχή, μέσα από τη γλώσσα, την ποίηση, τη σκέψη, πάντα, ως τον τελευταίο άνθρωπο». Τη γλώσσα των συμβόλων λοιπόν, έχει ως υπόβαθρο αυτό το νέο βιβλίο της Τζίνας Πολίτη. Κι όταν μιλάμε για σύμβολα προϋποθέτουμε κάτι παραπάνω από σκέτη ανταλλαγή σημάτων, πράγμα που παραπέμπει στον φυσικό μεταβολισμό του ζωικού κόσμου. Κάθε γλωσσικό σύμβολο είναι σκέψη, λέξεις, και πράξη μαζί. Κι ο τρόπος με τον οποίο συνυφαίνονται αξεδιάλυτα τα τρία αυτά στοιχεία στο σύμβολο σχετίζεται με τη σφαίρα της ανθρώπινης δραστηριότητας που αναπαριστούν.

Το δοκίμιο ως ομολογία

ΤΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΡΟΖΑΝΗ

ΤΖΙΝΑ ΠΟΛΙΤΗ, Αναζητώντας το κλειδί, δοκίμια, εκδόσεις Ερατώ, σελ. 240

Από εδώ και πολλά χρόνια, διαβάζοντας τα κείμενα της Τζίνας Πολίτη, έχω σχηματίσει την πεποίθηση ότι ενώ η αδιάκοπη συνομιλία της με τις μορφές της λογοτεχνίας θα μπορούσε να την κατατάξει, τόσο ειδολογικά όσο και υφολογικά, στον διευρυμένο χώρο της κριτικής της λογοτεχνίας, έστω και με την κάποια ασάφεια που ενδογενώς εμπεριέχει ο όρος κριτική της λογοτεχνίας, εντούτοις η διαπόρευσή της μέσα από τα λογοτεχνικά κείμενα συγκροτεί έναν λόγο πέραν της κριτικής, με την έννοια ότι στον περί των κειμένων λόγο της το ουσιώδες στοιχείο το οποίο προτάσσεται, και εντέλει προϋποτίθεται απαραίτητα, είναι χωρίς αμφιβολία το στοιχείο του δοκιμιακού λόγου. Θέλω να πω ότι σε όλα σχεδόν τα κείμενά της, όπως και στο υπό συζήτηση βιβλίο της, η Τζίνα Πολίτη είναι μια καθαρόαιμη δοκιμιογράφος, και είναι ακριβώς η δοκιμιογραφία που παρέχει στα κείμενά της τόσο τη μορφή τους ως περιεχόμενο όσο και το περιεχόμενό τους ως μορφή.
Επιμένω στη διάκριση μεταξύ κριτικού της λογοτεχνίας λόγου και δοκιμιακού λόγου, προκειμένου να δείξω ότι η παρατήρηση του Georg Lukacs, σύμφωνα με την οποία "αν θα μπορούσε κανείς να συγκρίνει τις μορφές της λογοτεχνίας με το ηλιακό φως που διαθλάται μέσα από ένα πρίσμα, τότε τα γραπτά του δοκιμιογράφου θα ήταν οι υπεριώδεις ακτίνες", ισχύει απόλυτα και αναδεικνύει κατ' εξοχήν το κειμενικό stimmung της Τζίνας Πολίτη σε όλο της το έργο, σε όλες της τις πολυσχιδείς περιπλανήσεις μέσα στις μορφές της λογοτεχνίας, τις οποίες επιλέγει πάντα κατά το μέτρο που αυτές οι μορφές ανταποκρίνονται σε έναν χώρο σύζευξης των λογοτεχνικών έργων με μια βαθύτερη πράξη προσωπικής έκφρασης και/ή προσωπικής εμπλοκής. Κατ' αυτόν τον τρόπο, η γραφή της Πολίτη καθίσταται μια σχέση πολυδιάστατη και αμφίδρομη, μια κίνηση των μορφών της λογοτεχνίας έξω από τον εαυτό τους και ταυτοχρόνως μια ανασυγκρότηση των μορφών εξαιτίας της δημιουργικής προβολής σημασιών, τις οποίες επιθέτει ο λόγος της δοκιμιογράφου ως ενδεχομενικότητες -πάντα ισχυρές- του δικού της εγχειρήματος να αναζητήσει μια διαφορετική αυθεντικότητα μέσα στα κείμενα: την αυθεντικότητα της αναζήτησης πολυστρωματικών σημασιών, άλλων εκφραστικών τρόπων και τροπισμών, κατά τη σχέση που διαμορφώνονται εξαιτίας των κειμένων και προς χάριν των κειμένων.

… και ιστορία οι παρέες

ΤΗΣ ΜΑΡΙΑΣ ΜΟΙΡΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΠΑΣΚΟΖΟΣ, Ιστορίες από το Μετς, εκδ. Κέδρος, Αθήνα 2017, σελ. 91
      
Οι συνοικίες είναι διακριτοί μικρόκοσμοι εγκιβωτισμένοι στο σώμα της πόλης. Έτσι και το Μετς, πριν αποτελέσει το αντικείμενο του πόθου ανερχόμενων ευκατάστατων αστών και «αξιοποιηθεί» εντατικά και ποικιλοτρόπως, υπήρξε μια ήσυχη συνοικία με μικρές, λαϊκές στην πλειονότητά τους μονοκατοικίες, διώροφα λιτά νεοκλασικά ή κτίρια με τα γνωρίσματα της αρχιτεκτονικής του μεσοπολέμου, εργαστήρια καλλιτεχνών, λίγα μικρομάγαζα και γραφικές ταβέρνες. Αυτόνομη και με ιδιαίτερη ατμόσφαιρα αλλά παράλληλα οργανικά συνδεδεμένη με το όμορο Παγκράτι με τη μεγάλη αγορά εμπορικών αγαθών, τους κινηματογράφους, (πάνω από έξη θερινούς και μη μπορώ να μετρήσω προχείρως), τις εμβληματικές καφετέριες και την συνακόλουθη ζωντάνια και κίνηση. Μια γειτονιά που, όπως ήδη ανέφερα, συνoρεύει με το Παγκράτι, τον Άγιο Αρτέμιο και το Πρώτο Νεκροταφείο, αλλά έχει το σπάνιο προνόμιο, σκαρφαλωμένη στη νοτιοδυτική πλευρά του Λόφου του Αρδηττού, να εποπτεύει από ψηλά και εκ του σύνεγγυς όλο το μεγαλείο του αστικού πανοράματος. Μάλιστα ο Λε Κορμπυζιέ εντυπωσιασμένος από τη θέα της συνοικίας την ονόμασε «μπαλκόνι της Αθήνας», καθώς ατενίζει, τουλάχιστον από πολλά σημεία της, το Ζάππειο, τους Στύλους του Ολυμπίου Διός, την Πύλη του Αδριανού, το Λόφο της Ακρόπολης, το Παναθηναϊκό Στάδιο, τον Εθνικό Κήπο, την Πλάκα, το Λυκαβηττό. Ένα γοητευτικό αστικό παρατηρητήριο στις όχθες του υπογειοποιημένου, αόρατου πλέον Ιλισσού ποταμού, μια ανάσα από το θεσμικό, εμπορικό και ιστορικό κέντρο της Αθήνας.

Γεωγραφίες 29

Περιεχόμενα


Θεματικό Αφιέρωμα στη Doreen Massey, επιμέλεια Ντίνα Βαΐου
Ντίνα Βαΐου: Για την Doreen Massey: Εισαγωγικό σημείωμα
Λίλα Λεοντίδου: H Doreen Massey και οι Γεωγραφίες της: Νοσταλγία και Έμπνευση
Αρης Καλαντίδης: Τόπος και χώρος στο έργο της Doreen Massey
Jane Wills: Τόπος και πολιτική
Δήμητρα Σιατίτσα, Χάρης Κωνσταντάτος: Kilburn Manifesto: μια πολιτική παρέμβαση για τον νεοφιλελευθερισμό της κρίσης
Ίρις Πολύζου: Τόπος και Μετανάστευση: κοινές θεματικές μέσα από τα κείμενα της Doreen Massey
Ειρήνη Μίχα: Συνομιλώντας με τα παιδιά «Για το χώρο»: Η συμβολή του έργου της Doreen Massey στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση
Αγάπη Τσίκλη: Για την Doreen Massey. Μια μικρή προσωπική ιστορία
Μαριώ Χαϊδοπούλου Βρυχέα: Για την Doreen Massey, μια βαθιά αριστερή διανοούμενη
Ντίνα Βαΐου: Βιογραφικές σημειώσεις
Ντίνα Βαΐου: Εργογραφία

ΑΛΛΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Διονυσία Μαρκοπούλου: Τουρισμός, Περιβάλλον και Τοπική ανάπτυξη. Η περίπτωση της ξενοδοχειακής μονάδας Costa Navarino στην ευρύτερη περιοχή της Πύλου
Φερενίκη Βαταβάλη : Παραγωγή κατοικίας και ιδιοκτησία της γης την περίοδο 1990-2007. Κοινωνικές διαστάσεις των μεταλλαγών στην πόλη των Ιωαννίνων.
Δημήτρης Ιωάννου: Εξουσία και χώρος στους Deleuze και Guattari: μια εισαγωγή

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΙΒΩΝ
Ειρήνη Μίχα: Ερευνητική-διδακτική συνεργασία μεταξύ πρωτοβάθμιας και τριτοβάθμιας εκπαίδευσης με άξονα τη γειτονιά του σχολείου

ΤΟ ΒΗΜΑ ΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΩΝ
Κατερίνα Σταματοπούλου: Αστικός χώρος και σεξουαλικότητα: Η εναλλακτική γεωγραφία της λεσβιακής διασκέδασης στο Παρίσι

ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΕΣ
Θάνος Παγώνης: Χάρις Χριστοδούλου (2015) Τοπία Αστικής Διάχυσης: Αστικοποίηση και Πολεοδομικός Σχεδιασμός. Η Περιφέρεια της Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη: UNIVERSITY STUDIO PRESS, 398 σελ